publicystyka eseje literatura felietony rozmowy nad książkami sygnały sztuka recenzje > kronika > Dylematy to?samo?ciowe Niemców > Dylematy to?samo?ciowe Niemców Magdalena Latkowska Antologia gromadzi dwadzie?cia osiem tekstów, g?ównie autorstwa historyków niemieckich, powsta?ych w latach 1911–2003. Poprzedzona zosta?a wprowadzeniem autora, w którym wyczerpuj?co omawia on teksty oraz porz?dkuje przebieg debaty. Dokonuje tak?e przek?adu na polski samego poj?cia Sonderweg, proponuj?c, obok wspomnianej ju? „drogi odr?bnej”, takie terminy jak: „droga odmienna”, „droga szczególna”, „niemiecka anomalia” czy te? „ideologia niemieckiej drogi odr?bnej”. T?umaczenie, które wybra?, wydaje si? jednak najtrafniejsze. Tu? za wprowadzeniem znajduje si? esej Ottona Hintzego Prawo monarchii a ustrój konstytucyjny (1911), najstarszy tekst antologii, dotycz?cy kultury prawnej Prus. Nast?pny tekst pochodzi ju? z czasów po I wojnie ?wiatowej; jest to obszerny fragment monumentalnego dzie?a Tomasza Manna pt. Rozwa?ania cz?owieka apolitycznego z 1918 roku. Zamieszczenie tekstu Manna jest zrozumia?e: tre?ci polityczne zawarte w dzie?ach tego wybitnego pisarza by?y swego czasu ?ywo dyskutowane, nawi?zywano do nich tak?e przy okazji najwa?niejszych wydarze? politycznych XX wieku. Wa?ne miejsce w zbiorze zajmuje tak?e prze?omowe studium Helmutha Plessnera pt. Opó?niony naród. O politycznym pokuszeniu ducha mieszcza?skiego z 1935 roku, który Or?owski dok?adnie omawia we wprowadzeniu. Rozprawa ta, jak twierdzi, da?a impuls do w?z?owego nurtu debat o drodze odr?bnej i opó?nieniu przemian narodu niemieckiego. Teksty przedwojenne, cho? niew?tpliwie cenne, z oczywistych wzgl?dów nie stanowi? jednak ilo?ciowego i jako?ciowego trzonu ksi??ki. Jednolity tematycznie i poka?ny blok tworz? za to eseje powsta?e wkrótce po II wojnie ?wiatowej, które autor gromadzi pod wspólnym has?em niemieckiej katastrofy. Zaznacza przy tym, ?e celowo reprezentuj? one ró?ne za?o?enia ?wiatopogl?dowe. W tej cz??ci znajdziemy wi?c m.in. prac? Alexandra Abuscha O odpowiedzialno?ci Niemców (1946), Friedricha Meineckego O dwu prze?omach w naszym stuleciu (1947) oraz tekst Gerharda Rittera Europa a kwestia niemiecka (1948). We wprowadzeniu Or?owski zaznacza, ?e popularna po wojnie kategoria niemieckiej katastrofy, cho? jego zdaniem ma?o przydatna analitycznie, okaza?a si? do?? efektowna i z czasem sta?a si? wcale por?czn? metafor? polityczn?. To w?a?nie rozwa?ania nad „katastrof?” sprawi?y, ?e tak?e niemiecka „droga odr?bna” znalaz?a si? w centrum pó?niejszych bada?, które znacz?co wzbogaci?y debat? to?samo?ciow?. Impuls ten widoczny jest ju? w tekstach z lat sze??dziesi?tych XX wieku, które, jak nadmienia autor, buduj? pierwszy stopie? generalizuj?cej refleksji historiograficznej nad drog? odr?bn?. W?ród zamieszczonych prac znajdziemy m.in. studium Kurta Sontheimera O duchu Republiki Weimarskiej (1962) oraz esej Ralfa Dahrendorfa Niemieccy intelektuali?ci, ich status i polityka (1968). Lata siedemdziesi?te i osiemdziesi?te to kontynuacja tej generalizacji i kolejne wa?ne teksty, m.in. wybitnych historyków Thomasa Nipperdeya i Hansa-Ulricha Wehlera. Or?owski przyznaje jednak, ?e najwa?niejszy blok rozpraw pochodzi z ostatnich kilku lat. Jak twierdzi, po zjednoczeniu Niemiec w sposób naturalny nasili?y si? debaty wokó? momentów prze?omowych w dziejach Niemiec; zacz?to wi?c na nowo zastanawia? si? nad charakterystycznym, niepowtarzalnym modelem niemieckiej historii, w tym tak?e nad Sonderweg. I rzeczywi?cie, najnowsze teksty to prawdziwe pere?ki analityczne: Niemcy – opó?niony naród Reinharta Kosselecka (1999), Po?egnanie z anomali?. Niemcy u kresu swej odr?bnej drogi Heinricha Augusta Winklera (2000) czy Kryzys narodowych opowie?ci mistrzowskich. G?os na rzecz pluralistycznych, wzajemnie zale?nych narracji Konrada Jarauscha (2002). Wed?ug Or?owskiego teksty z ostatnich kilku lat przyczyni?y si? do przeniesienia dyskusji na jeszcze wy?szy stopie? uogólnienia, zdecydowanie najwi?cej wnosz?c do refleksji teoretycznej nad niemieck? drog? odr?bn?. Na ko?cu wprowadzenia autor prognozuje, ?e dyskusja o Sonderweg b?dzie w przysz?o?ci intensywnie toczy? si? dalej i zapewne ewoluowa? w ró?ne strony. Jednak?e, ostrzega, nie nale?y w ?adnym wypadku spodziewa? si? jej rych?ego zako?czenia – zapewne bowiem d?ugo jeszcze trwa? b?dzie podsycaj?ca j? potrzeba t?umaczenia czy te? (de)legitymizowania „zachowa?” narodu. Or?owski pojmuje zatem debat? o „drodze odr?bnej” nie tyle jako dyskusj? „za” i „przeciw”, która prowadzi? ma do jakich? jednoznacznych rozstrzygni??, ile raczej jako „uwewn?trzniony” niemiecki dylemat identyfikacyjny. To ciekawe spostrze?enie i rzeczywi?cie niepozbawione podstaw. Wybór profesora Or?owskiego jest pod ka?dym wzgl?dem ?wietny. Pierwszym oczywistym jego walorem jest przybli?enie polskim czytelnikom (w t?umaczeniu Jerzego Ka???nego) najwa?niejszych tekstów dotykaj?cych niemieckich dylematów to?samo?ciowych. Zalet? publikacji jest jednak przede wszystkim sam pomys? zogniskowania tych arcywa?nych rozwa?a? wokó? centralnego poj?cia-klucza Sonderweg, które wedle autora (i trzeba si? z nim zgodzi?) dysponuje poka?nym potencja?em porz?dkuj?cym. Cenne s? wreszcie zaproponowane przez niego udane t?umaczenia polskie, zarówno dla Sonderweg, jak i dla innych, niewymienionych tutaj poj??. Sprawnie i z polotem napisane zosta?o przywo?ywane tu ju? wielokrotnie wprowadzenie – debaty z okresu ponad stu lat zosta?y w nim tre?ciwie omówione i do?? rygorystycznie skategoryzowane. Kategoryzacja jest zreszt? dla Or?owskiego tak wa?na, ?e ?wiadomie zrezygnowa? on z omówienia (i zamieszczenia) tekstów, w których nie da?o si? wyodr?bni? jednego zwartego modu?u narracyjnego. Dzi?ki temu zabiegowi publikacja pozostaje przejrzysta i zrozumia?a. Któ? zreszt?, jak nie profesor Or?owski, wybitny germanista, móg?by by? lepszym przewodnikiem po meandrach niemieckiej historii idei? Na podobnie doskona?y tom, jak ten, dwudziesty ósmy z kolei z serii „Pozna?skiej Biblioteki Niemieckiej”, przyjdzie nam zapewne jeszcze poczeka?. Magdalena Latkowska o odrze kronika pocztówki literackie prenumerata lista mailingowa archiwa 1996-8 © odra.okis.pl     code by konekto.com